تاریخچه سمعی و بصری
تاریخچه آموزش سمعی و بصری از تاریخچه آموزش و پرورش در قرون جدید جدا نمی باشد. از قرن هفدهم به بعد دانشمندان و محققینی كه با افكارانقلابی خویش لزوم تغییرات بسیار سریعی را در نحوه آموزش و تعلیـم یادآوری و توجیه می كردند به استـفاده از حواس شاگرد اشـاره كرده و از همین جهت می توان پاره ای از ایشان را مروجین اولیه استفادهاز اصول آموزش سمعی وبصری به حساب آورد. اولین مربی بزرگی كه ارزش لوازم و مواد سمعی و بصری را در تدریس مورد توجه قرار داد كمنیوس دانشمند چك بود كه توجه این دانشمند به اهمیت كتب درسی مصور در امر تعلیم و یادگیری باعث شد كه از همان دوران فكر تهیه كتب درسی مصور در بین مسئولین آموزشی قوت گرفت.
پاره ای از عقاید و نظریات این دانشمند بزرگ كه به موضوع استفاده از وسایل و مواد سمعی و بصری نیز مربوط می گردد عبارتند از:
۱)  آموزش و تعلیم نباید برای یادگیرنده تولید خستگی نماید.
۲)  تدریس گروهی در كلاس از جهت آموزش به تعداد شاگردان بیشتر به تعلیم فردی برتری دارد.
۳) برای تدریس بهتر و مفیدتر وجود كتب عكس دار و متنوع لازم وضروری است.
۴) در تدریس قبل از هر چیز باید اشیای حقیقی و واقعی مورد استفاده قرار گیرد.
۵) برای تدریس مسائل و موضوعات جدید باید ذهن و فكر شاگردان را آماده ساخت
۶) محیط خوشایند و مناسب برای یادگیری مناسب است.
بعد از كمنیوس، ژان ژاك روسو دانشمند معروف فرانسوی گامهای مؤثری در بوجود آوردن عقاید و ایده های نو در تعلیم و آموزش برداشت.
فیلسوف سوئیسی بنام پستالوزی مثل كمنیوس معتقد بود كه پایه و اساس آموزش را باید بر تاثرات احساسی یا تاثیرات حسی قرار دارد.
پستالوزی این حقیقت را یكبار دیگر مورد تاكید قرار داد كه بر خلاف افكار رایج كلمات و لغات تنها علامات و سمبلهایی از عالم واقع و خقیقت هستند و معنی و مفهومی ندارند، مگر اینكه با تجارب حقیقی مرتبط شوند. حصول این تجارب نیز تنها از راه درك اشیا و موجودات ذاتی و مملوس امكانپذیر خواهد بود.
خلاصه كلام این كه مشهورترین پیشروان تعلیم و تربیت دنیای جدید برای تجدید بنای سیستم آموزشی استفاده بهتر از چشم و گوش در تعلیم و برقراری ارتباط را توصیه كرده اند

نقشی كه مواد سمعی وبصری بعهده دارند
در اینجا سخن از نقش مواد آموزشی یا خدماتی است كه وسائل و مواد سمعی و بصری انجام می دهند. تذكر این نكته ضروری است كه هیچیك از وسایل و مواد سمعی و بصری از عهده انجام تمام خدماتی كه در این قسمت از آنها نام برده می شود بر نمی اید و وسایل و موادی هستند كه در موارد مختلف از عهده انجام بیش از یك نقش بر می ایند.
در آموزش سمعی و بصری بیشتر از آنچه به انتخاب متن و موضوع درس توجه داشته باشیم علاقمند هستیم با بهترین و مؤثرین روشهای انتقال و ارتباط آشنا شویم. بعبارت دیگر می خواهیم ببینیم كه یك مدرس به چه طریقی یا طرقی می تواند متن درس خود را به دانشجویان بنحو بهتر و مؤثری انتقال بدهد و دراین انتقال مواد و وسایل سمعی و بصری چه نقشی را بازی می كنند و به چه صورت به مدرس كمك می كنند.
سالیان درازی است كه محققین و دانشمندان علوم تربیتی بخصوص كسانی كه در رشته تخصصی آموزش سمعی و بصری كار می كنند درپی آن هستند كه از راه تحقیق علمی ارزش استفاده از وسایل سمعی و بصری را آشكار ساخته و از این راه معلمان و مدرسین را وادار به استفاده صحیح و مؤثرتر از این مواد و وسایل نمایند.
بررسی این تحقیقات كه بیشتر در كشور های غربی صورت گرفته دارای دو فایده مهم خواهد بود. اول اینكه استاد در موقع استفاده از وسایل سمعی وبصری می داند كه تنها بخاطر همرنگ جماعت شدن و یا پیروی از مد روز به این كار دست نزده و این وسایل و مواد به او فرصت خواهند داد مطالب خود را بهتر، زودتر  و با عمق بیشتر به دانشجویان یاد دهد. ثانیا با ارائه نتایج این تحقیقات به مسئولین و مدیران آموزشی می توان آنها را قانع ساخت كه بودجه ای كه صرف خرید لوازم و ابزار سمعی و بصری می شود نه تنها به هدر نمی رود بلكه برعكس با توسعه امكانات سمعی و بصری و استفاده بیشتر از آنها فواید و امتیازات بسیاری عاید مدرس و دانشجو می شود. بقول پروفسور ادگاردیل اگر بیست سال پیش كسی می پرسید كه وسایل و مواد سمعی و بصری چه خدمتی در امر آموزش و یادگیری می كنند جواب ما بیشتر متكی به حدسیات و مفروضات بوده است. امروزه پس از سالها تحقیق و مطالعه آنچه می گوییم پایه و اساس محكمتری دارد. در سال ۱۹۴۹، كمیته اجتماع ملی مطالعه تعلیم و تربیت در آمریكا پس از بررسی و مطالعه كلیه تحقیقاتی كه به مدت سی سال در زمینه آموزش سمعی و بصری صورت گرفته بود نتیجه كلی آنها را به این صورت خلاصه نمود:

مواد و وسایل سمعی و بصری:
۱-     اساس قابل لمسی را برای تفكر و ساختن مفاهیم فراهم می سازد و در نتیجه از میان عكس العمل های گفتاری دانشجو می كاهند.
۲-     مورد علاقه زیاد و فراوان دانش آموزان بوده و توجه آنها را به مو.ضوع اصلی معطوف می سازد.
۳-     اساس لازم برای یادگیری تدریجی و تكمیلی آماده می سازد و درنتیجه یادگیری را دائمی می كنند.
۴-     تجارب واقعی و حقیقی را در ااختیار شاگردان قرار می دهد و در نتیجه موجب فعالیت آنها می شوند.
۵-     پیوستگی افكار ار موجب می شوند.
۶-     در توسعه و رشد ذهنی در ذهن شاگردان مؤثر هستند و به فزونی مجموعه لغات او كمك می كنند.
۷-     مهارتی را به طور موازی و كامل به شاگردان می آموزند.
۸-     تجاربی را در اختیار دانشجو قرار می دهند كه از راههای دیگر امكان ندارد و درنتیجه به تكامل و عمق و تنوع یادگیری می افزایند. این تجارب عبارت هستند از:

   الف) جریاناتی كه به دلیل كندی حركت و پیدایش، آشنایی با جزئیات آنها دشوار است مثل تقسیم شدن سلولی و حركت حشرات (با استفاده از تكنیك خاص فیلمبرداري‌)
   ب) جریاناتی كه به دلیل سرعت حركت و پیدایش آشنایی با جزئیات آنها دشوار است مثل بال زدن زنبور (باا استفاده از تكنیك فیلمبرداری سریع)
    ج) آنچه به دلیل حجم زیاد حاضر كردنش در كلاس غیر ممكن است (مثل اطاق عمل)
    د) آنچه بعلت كوچكی اندازه نمی توان با چشم غیر مسلح دید (مثل میكرب)
   هـ) آنچه به دلیل فاصله مكانی و زمانی از دسترس ما دور است (مثل مراكز علمی خارج از كشور‌)
    و) انچه اصولا در حالت عادی دسترسی به آن غیر ممكن است (مثل حركت خون در رگها)
در سالیان اخیر تجارب اساتید در زمینه استفاده از وسایل و مواد سمعی و بصری بدست آورده اند موجب آشنایی ایشان با ارزشهای دیگری شده كه وسایل و مواد سمعی و بصری عبارتند از:
۱)    پای افراد متخصص را به كلاس درس باز می كند.
۲)    بر وسعت افق تجارب دانشجو می افزاید.
۳)    دانشجو را وادار به فراگیری بیشتر می سازد و در حقیقت محركهایی برای یادگیری محسوب می شود.
۴)    اطلاعات و منابع فراوانی را در اختیار اساتید و دانشجویان قرار می دهد.
هر یك از امتیازات وسایل و مواد سمعی و بصری موضوع جداگانه ای برای مبحث و تشریح است كه در مقالات اینده به آنها پرداخته خواهد شد.

موانع و مشكلات
مشكلاتی كه اساتید و مسئولین اموزشی در موقع استفاده از وسایل و مواد سمعی و بصری با آنها روبرو هستند از دیرباز توجه مروجین آموزش سمعی و بصری را بخود جلب نموده است. از آنجا كه این مشكلات بیشتر جنبه محلی دارد و از یك كشور به كشور دیگر نوع و خصوصیات آن فرق می كند، طبق تحقیقاتی كه از عده ای از دانشجویان در مورد معایب و مشكلات استفاده از مواد و وسایل سمعی و بصری شد موارد زیر مطرح شده است:
۱)    استفاده از مواد و وسایل سمعی و بصری و تهیه آنها مستلزم به صرف مخارج و بودجه ای است كه در بیشتر موارد واحد های آموزشی فاقد آن هستند.
۲)    اكثر اساتید و مسئولین آموزشی به ارزش این مواد و وسایل در آموزش ایمان نداشته و برای استفاده صحیح از آنها راهنمایی نشده اند.
۳)    در اكثر مراكز آموزشی افرادی كه بتوانند طرز كار وسایل و مواد را به اساتید بیاموزند و در مواردی كه خود وظیفه بكارانداختن دستگاهها و تهیه مواد ساده و ارزان قیمت را بعهده بگیرند وجود ندارند.
۴)    اساتید جهت استفاده از مواد و وسایل سمعس و بصری باید وقت و انرژی بیشتری مصرف كنند و این وقت زیاد در برنامه كار آنها پیش بینی نشده است.
۵)     استفاده از مواد و وسایل سمعی و بصری در كلاس مشكلاتی را برای استاد ایجاد می كند. از قبیل: حاضر كردن قبل از وقت وسایل و آمادگی برای بكار انداختن و استفاده صحیح از آنها.
۶)    محیط كلاسها برای استفاده صحیح از این وسایل آماده می شود و اساتید دراین جهت با مشكلاتی بزرگ مواجه می شوند (مثل نبودن پریز برق و....). در ضمن اكثر كلاسها كوچك بوده و استفاده از وسایل به نحو صحیح در آنها مشكل است.
۷)    نقل و انتقال بسیاری از وسایل موجود به كلاس درس مشكل بوده و امكان آسیب به آنها وجود دارد. با تهبه مركز مناسب برای نگهداری و استفاده از این وسایل این نقیصه جبران می شود.
۸)    وسایل و مواد نسبت به تعداد اساتید و كلاسها و تعداد دفعات استفاده از آنها بسیار كم بوده و كفاف احتیاجات لازم را نمی دهد.
۹)    مسئولین مركز آموزشی به توسعه و ترویج صحیح آموزش سمعی و بصری توجه كمی مبذول می دارند و رسیدگی به سایر مسائل آموزشی را مقدم می دانند.
سیاری از افراد از وسایل و مواد سمعی و بصری تصور غلطی دارند و آنها را بازیچه و جزو وسایل تجملی در آموزش می دانند.

پیشنهادات
۱)    تقویت مركز سمعی و بصری دانشكده پزشكی و تجهیز آن به وسایل مدرن بعنوان هسته مركزی سمعی و بصری تا بتواند ضمن برآوردن نیاز های اساتید، دانشجویان در جهت تجهیز و راه اندازی واحد های سمعی و بصری در بیمارستانهای تابعه فعالیت كنند.
۲)    تقویت ارشیو مركزی عكس، اسلاید، نوار و فیلم در دانشكده و تاسیس آرشیو های موضعی در هر كدام از واحد های تابعه و راه اندازی ویدئو كلاب فیلمهای آموزشی.
۳)    ایجاد كلاسهای آموزشی سمعی و بصری جهت اساتید و دانشجویان و دوره های بازآموزی برای پرسنل سمعی و بصری برای آشنایی با تكنولوژی جدید كه این مهم در حل انجام است.
 ایجاد تشكیلات جدید سمعی و بصری در دانشكده پزشكی و بیمارستانهای تابعه كه در آن مراكز سمعی و بصری تمام واحد ها تحت نظر مركزیت سمعی و بصری دانشكده در حوزه معاونت پژوهشی باشند.

خدمات و سرویس دهی بخش سمعی و بصری دانشكده پزشكی بشرح زیر می باشد:
۱) مدیكال فتو گرافی: 
تهیه اسلاید رنگی و سیاه و سفید
چاپ عكس رنگی و سیاه و سفید
تهیه ویدئو تیپ آموزشی
تهیه اسلاید های آموزشی
آرشیو اسلاید فیلم ویدئویی

۲) آموزش پزشكی:
تهیه كنفرانس بطریقه ((ساوند اسلاید))
نمایش فیلمهای آموزشی – ویدئو كلاب
پخش برنامه های آموزشی از تلویزیون مدار بسته
همكاری در برگزاری كنگره ها و كنفرانسهای علمی

 ۳) خدمات جنبی:
آموزش فتومدیكال به پزشكان علاقمند
تربیت تكنیسین مدیكال فتو گرافی
آموزش سخنرانی و فن بیان
آموزش كامپیوتر و خدمات كامپیوتری
آموزش فتومیكروگراف

منابع:
۱)    رشید پور ابراهیم آموزش سمعی و بصری، جلد اول چاپ سوم ۱۳۵۱
۲)    رشید پور ابراهیم آموزش سمعی و بصری، جلد دوم چاپ دوم ۱۳۵۲

3)    Whitaker. VB (1992). The technical presentation insight. Oct, 17(3):9-18.
4)    Malik. G.M. (1991). How we teach. Practical Skills in an underaduate Medical cueeiculum: 5 years of Experience … Medical teaching. 13(1):67-71
5)    Gibson. D.A. (1991). Media for the education of health professionals . west . Indian. Med. J. mar . 40(1):3-6
6)    Chessell. G. (1990). Audiovisual resources for learning. J. Audio Media. Jan. 13(1):9-17
7)    Soudarssnane. M.B. (1991). Teaching acute respiratory infection using low-cast aids Med. Teach. 13(4):369-70

نویسنده: دکتر ابراهیم رزم پا